Mustafa Kemal Atatürk’ün Ankara’da bir sergi ziyareti sırasında dikkatle incelediği heykel, Cumhuriyet’in öncü kadın sanatçılarından Nermin Faruki’nin Nijat Sirel ile birlikte gerçekleştirdiği Nü adlı eseriydi. 10 Kasım’ın tarihsel hafızasında yer alan bu fotoğraf, Atatürk’ün sanata verdiği değeri hatırlatırken, Türk heykel sanatının öncü kadınlarından birinin hikâyesini de yeniden gündeme taşıyor.
10 Kasım, Türkiye için yalnızca bir anma günü değil; Cumhuriyet’in düşünsel, kültürel ve sanatsal mirasını yeniden hatırlama zamanı. Mustafa Kemal Atatürk’ün çağdaşlaşma idealinin önemli parçalarından biri olan sanat, Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren toplumsal dönüşümün temel alanları arasında yer aldı. Bugün, 1934 yılının 10 Kasım günü Ankara’da çekilen bir fotoğraf, bu ilişkinin dikkat çekici örneklerinden birini sunuyor.
Fotoğrafta Atatürk, Ankara Sergi Evi’nde düzenlenen Yerli Malları Sergisi’ni gezerken bir heykeli inceliyor. Önünde durduğu eser, Nermin Faruki ve Nijat Sirel’in birlikte gerçekleştirdiği Nü adlı heykel. Atatürk’ün esere yönelttiği dikkat, Cumhuriyet’in ilk döneminde sanatın kamusal yaşamdaki yerini ve sanatçıların üretimlerinin taşıdığı önemi hatırlatıyor.
Bir fotoğraftan Cumhuriyet’in sanat anlayışına
29 Ekim 1934’te açılan Ankara Sergi Evi, Cumhuriyet’in modernleşme ve üretim hedeflerini görünür kılan önemli kültür yapılarından biriydi. Yerli Malları ve Sanayi Sergisi kapsamında farklı üretim alanlarından örnekler bir araya getirilmiş, Türkiye’nin ekonomik ve kültürel gelişimi kamuoyuyla buluşturulmuştu.
10 Kasım 1934 tarihli fotoğraf, Atatürk’ün bu sergiyi ziyareti sırasında kaydedildi. Sergide yalnızca sanayi ürünleri değil, Cumhuriyet’in kültürel üretimini temsil eden sanat eserleri de yer alıyordu. Atatürk’ün bir heykelin karşısında durarak onu incelemesi, sanatın yeni Türkiye’nin kamusal ve kültürel hayatındaki yerini gösteren anlamlı bir an olarak karşımıza çıkıyor.
Atatürk için güzel sanatlar, çağdaş bir toplum olma idealinin ayrılmaz bir parçasıydı. Sanatın ve sanatçının toplumdaki yerini vurgulayan şu sözleri de bu yaklaşımın en bilinen ifadelerinden biri oldu:
“Hepiniz mebus olabilirsiniz, vekil olabilirsiniz, hatta cumhurbaşkanı olabilirsiniz, fakat sanatkâr olamazsınız.”
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Güzel Sanatlar Akademisi’nin desteklenmesi, sanat eğitimi için gençlerin Avrupa’ya gönderilmesi, Devlet Resim ve Heykel Müzesi’nin açılması ve konservatuvar çalışmalarının geliştirilmesi, bu yaklaşımın kurumsal yansımaları arasındaydı.
Nermin Faruki: Cumhuriyet’in öncü kadın heykeltıraşlarından biri
Atatürk’ün karşısında durduğu eserin ortak yaratıcılarından Nermin Faruki, Türkiye’de modern heykel sanatının gelişiminde yer alan öncü kadın sanatçılardan biriydi.
1904 yılında İstanbul Feriköy’de doğan Faruki, sanatla erken yaşlarda tanıştı. Babası Ahmet Faruki, Türkiye’de ilk parfümeri fabrikasını kuran isimlerden biriydi. Ailesinin desteğiyle küçük yaşlardan itibaren sanat eğitimi alan Faruki, henüz çocukken resim ve heykel çalışmaları yapmaya başladı.
1920 yılında İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’ne giren sanatçı, burada resim eğitiminin yanı sıra İhsan Özsoy’un yürüttüğü modelaj atölyesinde heykel çalıştı. 1921 yılında yaptığı Leman’ın Portresi adlı büst, sanat çevresinde dikkat çekmesini sağladı. Dönemin önemli ressamlarından İbrahim Çallı’nın önerisiyle eğitimini Avrupa’da sürdürme fırsatı bulan Faruki, Berlin’de heykel eğitimi aldı ve 1925 yılında İstanbul’a döndü.
Berlin’deki eğitimi, sanatçının ilk dönem çalışmalarında Alman neoklasik anlayışının izlerini taşımasına katkıda bulundu. Ancak Faruki’nin sanat yolculuğu tek bir üslupla sınırlı kalmadı. İlerleyen yıllarda figüratif heykellerin yanı sıra soyut formlara yöneldi; farklı malzemelerle üretim yaptı.
Atatürk’ün incelediği eser: Nü
1930 yılında gerçekleştirilen Nü, Nermin Faruki ve Nijat Sirel’in ortak çalışması olarak sanat tarihindeki yerini aldı. Alçıdan yapılan ve 106 × 92 × 87 santimetre ölçülerindeki eser, oturan kadın figürünü merkezine alan plastik kurgusuyla dikkat çekiyor.
Atatürk’ün 10 Kasım 1934’te Ankara Sergi Evi’nde incelediği heykel, Cumhuriyet’in ilk döneminde sanatın yalnızca estetik bir üretim alanı olarak değil, kamusal yaşamın bir parçası olarak da ele alındığını gösteriyor.
Eserin yaratıcılarından Nijat Sirel de Cumhuriyet dönemi Türk heykel sanatının önemli isimleri arasında yer alıyordu. Almanya’da heykel eğitimi alan Sirel, Bursa, İzmit ve Çanakkale gibi şehirlerde gerçekleştirdiği Atatürk anıtlarıyla tanındı. Faruki ile ortak çalışmaları ise dönemin heykel üretiminde kadın sanatçıların katkısını görünür kılan örneklerden biri oldu.
Büstlerden soyut formlara uzanan bir sanat yolculuğu
Nermin Faruki’nin üretimi yalnızca Nü ile sınırlı değildi. Sanatçının özellikle portre ve büst çalışmaları, erken dönem heykel anlayışını anlamak açısından önem taşıyor.
1925 tarihli Hadi Bara Başı, sanatçının bilinen eserleri arasında öne çıkıyor. Bunun yanı sıra Ahmet Faruki’nin Başı ve Carlo Testi Başı gibi çalışmaları da Faruki’nin portre heykelindeki yaklaşımını ortaya koyuyor.
İlerleyen yıllarda figüratif anlatımın dışına çıkarak soyut biçimlere yönelen sanatçı, heykelin malzeme ve form olanaklarını araştırmayı sürdürdü. 1957 yılında İstanbul Şehir Galerisi’nde ilk kişisel sergisini açtı. 1975 yılında Aşıklar adlı heykeliyle 3. İstanbul Festivali kapsamında heykel dalında birincilik ödülüne değer görüldü.
Faruki, 1991 yılında hayatını kaybetti. Ardında, Türkiye’de kadınların heykel alanında görünürlük kazanmaya başladığı döneme ait önemli bir sanat mirası bıraktı.
10 Kasım’da sanatın ve sanatçının izinde
Bugün Atatürk’ün bir heykeli incelerken çekilmiş fotoğrafına yeniden baktığımızda, yalnızca tarihsel bir anı görmüyoruz. Aynı zamanda Cumhuriyet’in sanatla kurduğu ilişkiyi, sanatçıların üretim alanlarının genişlemesini ve kadınların kültürel hayattaki varlığını da hatırlıyoruz.
Nermin Faruki’nin hikâyesi, Cumhuriyet’in ilk yıllarında sanat üretimine katılan kadınların mücadelesini ve yaratıcılığını yeniden düşünmek için önemli bir fırsat sunuyor. Atatürk’ün karşısında durduğu Nü, bu açıdan yalnızca bir heykel değil; bir dönemin sanat anlayışına, üretim heyecanına ve kültürel dönüşümüne tanıklık eden bir eser.
10 Kasım’da Atatürk’ü anarken, onun çağdaş Türkiye idealinin önemli bir parçası olan sanatı ve bu mirasa katkıda bulunan sanatçıları da hatırlamak gerekiyor. Nermin Faruki’nin bugün yeniden gündeme gelen hikâyesi, Cumhuriyet’in sanat tarihindeki kadın imzalarının ne kadar önemli olduğunu bir kez daha ortaya koyuyor.
“Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir.” – Mustafa Kemal ATATÜRK
