Halil Altındere’nin “Usulüne Uygun” sergisi PİLOT’ta açılıyor

Altındere, alt kültürler, toplumsal cinsiyet rolleri, popüler kültür, gündelik hayatın sıradan mucizeleri ve sanat içi ve sanat dışı iktidar mücadeleleri gibi konular üzerinden güç ve baskı karşısındaki direniş yöntemlerine odaklanır. Eserlerinde tarihin kitleler üzerine püskürttüğü saçma ama hakiki detaylara büyüteçle yaklaşan Altındere, mucize ile devrim, kriz ile rutin, düş ile kâbus, direniş ile baskı arasındaki nazik dengeyi, oyunlar, oyuncaklar, anıtlar, kahramanlar ve toplum nezdinde “arızalı”, “günahkâr” veya “öteki” görülen figür, belge ve nesneler üzerinden değerlendirir.

Sanatçının uzun yıllardır geleneksel sanatlara, özellikle Osmanlı minyatürlerine ve zanaatlarına duyduğu ilgi, yeni çalışmalarında devam ediyor. Optimus Robot Hamam’da (2026) ve Atlas Robot Hamam’da (2026) başlıklı çalışmalarında hamam, su, yıkanma ve arınma kavramlarını büyük yüzeyler üzerine taşıdığı minyatür sahneler aracılığıyla ele alan Altındere, son yıllarda sanat pratiğinde giderek daha fazla yer verdiği çağdaş teknolojileri Osmanlı minyatürlerinden hareketle kurguladığı sahnelere taşıyor. Boston Dynamics ve Tesla gibi şirketlerin geliştirdiği robotları minyatürlerdeki hamam mekanlarına yerleştirerek ne geçmişe ne de geleceğe ait olan, kendine özgü bir zamansallıkta konumlanan sahneler oluşturuyor. Dronlarla taşınan hamam tasları ve kese yapan robotlar, insanlığın en çıplak hissettiği anların, robotik teknolojilerle yer değiştirdiği soğuk bir gerçekliği tasavvur ediyor.

Altındere’nin Osmanlı görsel kültürüyle kurduğu yakın ilişki, geleneksel zanaatları çağdaş lüks tüketim kültürünün imgeleriyle buluşturduğu Ottoman Lux: Chanel Nalın (2026) ve Ottoman Lux: Chanel Hamam Tası (2026) çalışmalarında devam ediyor. Osmanlı hamam kültüründe kullanılan nalın ve hamam tası nesneleri üzerine Chanel logosunu yerleştiren sanatçı, gösteriş, zenginlik ve güç arasındaki ilişkiye odaklanıyor. Arınmanın ve yalınlığın mekanı olan hamamda beliren bu gösteriş, insanın üzerinden attıklarıyla gücün vazgeçemedikleri arasında bir çelişki yaratıyor. Hamam nesnelerinde görülen gösteriş, Ottoman VIP: Bir Düğün Alayı (2024) çalışmasında bu kez bir Osmanlı düğün alayı üzerinden sürdürülüyor. Sanatçının on dört parçalık akordeon murakka formunda ürettiği eser, tarihsel bir düğün alayına Hermès ve Louis Vuitton gibi lüks tüketim markalarını dahil ederek gösterişin gücü elinde tutanın kendini sunma biçimlerinden biri olarak bugün de taşıdığı önemi sorgulamaya açıyor.

Osmanlı görsel kültüründen beslenen bu çalışmaların sergideki son halkasını oluşturan Hamse-i Atâî (2021) ise, üç diptikten oluşan altı eserlik bir grup olarak sunuluyor. 17. yüzyıl Osmanlı şairi Nev‘îzâde Atâyî’nin beş mesnevisinden oluşan Hamse adlı eserinden ve bu metinlerin minyatürlü nüshalarından hareket eden Altındere, gündelik yaşamı ve insan ilişkilerini konu alan anlatıların sembolik diline odaklanıyor. Sanatçı, çiçeklerin biçimleri, renkleri ve yapıları aracılığıyla ilişkilerin doğrudan ifade edilmeyen anlamlarını yeniden yorumluyor. Osmanlı zanaatlerinden dokuma yüzeylerine uzanan Altındere, sergide yan yana sunulan Türk İnsansız Kara Araçları Halısı (2024) ve Türk Askeri Dronları Halısı I-II (2023), 1970’lerin sonlarından itibaren üretilen Afganistan halı sanatından hareketle, halıyı kültürel ve tarihsel bir taşıyıcı olarak değerlendiriyor. Afganistan’da yaşanan savaşlar sırasında geleneksel halı motiflerinin arasına tank, tüfek, el bombası ve helikopter gibi imgelerin girmesi, zaman içerisinde yaşanan siyasi ve toplumsal değişimlerin bu geleneksel üretim biçimine nasıl yansıdığını gösteriyor. Altındere de kendi halı serisinde günümüzde kullanılan insansız hava ve kara araçlarını, savaş dronlarını ve yeni nesil silah teknolojilerini geleneksel motiflerin arasına yerleştiriyor.

Altındere’nin sanat pratiğinin tanıdık meselelerinden güvenlik ve gözetim kavramları, Security Tree II (2026) çalışmasıyla serginin merkezinde yerini alıyor. Daha önce selvi ağacı formunda ürettiği eseri 2026 yılında Manifesta için yeniden yorumlayan sanatçı, paslanmaz çelikten ve yetmiş güvenlik kamerasından oluşan dört metre yüksekliğinde bir yapı kurguluyor. Ağaç formunun gözetim teknolojileriyle yeniden inşa edildiği çalışma, güvenliğin sürekli izleme ve denetleme mekanizmalarıyla kurduğu ilişkiyi sorguluyor.

Gözetleyen ile gözetlenen arasındaki bakış ilişkisi, Uyuyan Güvenlik Görevlisi (2019) çalışmasında tersine çevriliyor. Altındere’nin uyuyan bir müze güvenlik görevlisini tasvir ettiği silikon heykelde, normalde ziyaretçileri gözetlemekle görevli olan kişi, izleyicinin bakışına maruz kalan bir figüre dönüşüyor. Gözetleyen bakış yukarıdan da devam ediyor: Angel (2017) çalışmasında kanatlı bir gözetleme kamerasına dönüşen koruyucu melek imgesi, şu soruyu akıllara getiriyor: Koruma ile denetim arasındaki sınır nerede çiziliyor?

Sergide yer alan yeni çalışmalardan tuval üzerine yağlıboya Drone Killer (2026) ile Altındere’nin insan ve teknoloji arasındaki ilişkiye yönelik araştırmalarına doğa da dahil oluyor. Yaklaşık on yıl önce Amsterdam Havalimanı’nda izinsiz uçan dronları etkisiz hale getirmek amacıyla kartalların eğitilmesinden yola çıkan sanatçı, gelişmiş teknolojik sistemlerin yarattığı sorunlara çözüm ararken yeniden doğaya başvurulmasındaki ironiden hareketle teknolojik ilerleme fikrini sorguluyor. Daha önce bronz heykel olarak gerçekleştirdiği çalışmayı, bu kez ilk tasarladığı biçimiyle tuvale taşıyor.

Balerinler ve Polisler (2017) çalışmasında ise bu kez otorite beden üzerinden kurulan temsile yöneliyor. Balerin point ayakkabıları giyen maskeli ve silahlı çevik kuvvet polislerini gösteren eserde, balenin zarafet ve disiplinle ilişkilendirilen estetik dili, polisin güç ve otoriteyi temsil eden bedeniyle buluşuyor. Birbirine uzak görünen bu iki dünyanın aynı bedende bir araya gelmesi ile tanıdık bir otorite imgesini yabancılaştırırken ona yüklenen anlamları da sorgulatıyor.

Resist (2025), 2025 Saraçhane protestolarında genç kuşakların geliştirdiği ifade biçimlerinden hareket ediyor. Karl Marx ile protestoların sembollerinden biri haline gelen Pikachu’nun aynı gösteride buluştuğu bir anı tuvale taşıyan çalışma, mizahın günümüz protesto kültürünün temel ifade araçlarından birine dönüşmesini ele alıyor. Toplumsal olayların kamusal bellekte nasıl yer edindiği sorusu ise sanatçının Hrant (2015) çalışmasında karşılık buluyor. 2007 yılında öldürülen gazeteci Hrant Dink’in portresini taşıyan bin adet metal paradan oluşan eser, tarihsel kişilerin portrelerine madeni paralarda yer verilmesinden hareketle, bin adet madeni parayı yan yana getirerek Hrant Dink’in hatırasına çoğalan, tekrar eden ve kalıcılık kazanan bir biçim veriyor.

Yakın tarihin izlerini gündelik nesneler aracılığıyla sürdürdüğü bir diğer çalışma olan Havaianas (2026) ise Altındere’nin 2013 tarihli Mekap adlı bronz heykelinin yeni bir versiyonu niteliğinde. Bu kez parmak arası terlikleri bronza taşıyan sanatçı, farklı dönemlerin toplumsal ve siyasi atmosferleri arasında örtük bir ilişki kuruyor. Aradan geçen yıllar, değişen ayakkabıların ardında güncelliğini koruyan meseleleri de hatırlatıyor.

Toplumsal olarak dışarıda bırakılanlar, kendilerine bir yer bulamayanlar ve yerleşmiş rollerin sınırlarını zorlayan figürler, Altındere’nin sanat pratiğinde öteden beri önemli bir yer tutuyor. Neverland (2019), Altındere’nin 2019 Venedik Bienali için tasarladığı, hiçbir ülkeye ait olmayan kurgusal bir pavyon fikrinden doğuyor. Ulusal temsilin sanat dünyasındaki en köklü geleneklerinden biri olan pavyon sistemine, sistemin kendi diliyle müdahale eden ve bu düzende vatansızların, mültecilerin ve hiçbir yere ait olmayanların yerinin neresi olduğunu sorgulayan sanatçı, sadece ön cepheden oluşan bir mimari yapı tasarlıyor. Sergide, bu pavyonun üretiminden önce hazırlanan resim çalışması yer alıyor. Altındere, yine 2019 Venedik Bienali kapsamında hazırladığı 1. Galaksilerarası Sanat Bienali (2019) çalışmasında ulusal temsil fikrini Dünya’nın sınırlarının ötesinde yeniden kurguluyor. Takvimlerin 2079 yılını gösterdiği bu kurgusal bienal tasvirinde, doksan koloni doksan pavyonla temsil ediliyor. Ne var ki, coğrafya değişse de sınırların ve aidiyetin yarattığı sorular pek değişmiyor.

Altındere’nin sergideki yeni çalışmalardan olan James Baldwin: İstanbul’dan Sevgilerle (2026), Amerikalı yazar James Baldwin’in İstanbul’da geçirdiği yıllara odaklanıyor. Amerika’da ırk ayrımcılığı ve dışlanmayla karşılaşan Baldwin, Gülriz Sururi ve Engin Cezzar’ın davetiyle geldiği İstanbul’da Yaşar Kemal gibi dönemin önemli edebiyat figürleriyle yakın dostluklar kuruyor. Altındere, Baldwin’in Amerika’daki deneyimleriyle İstanbul’da kurduğu ilişkileri yan yana getirerek yazarın yaşam öyküsüne kimlik ve aidiyet ekseninden yaklaşıyor.

Lois Lane Süpermen’in Yaptığı Her Şeyi Yapabilir! (2016) ise kurtarıcı ile kurtarılan arasındaki alışıldık rolleri tersine çeviriyor. Bu kez Süpermen’i taşıyan ve kurtaran kişi Lois Lane oluyor. Başlığında We Can Do It! sloganının çağrışımını taşıyan eser, Lois Lane’i kahramanın yanında duran bir figür olmaktan çıkarıp hikayenin öznesi haline getiriyor.

Altındere’nin daha önce Osmanlı minyatürlerine de konuk ettiği Star Wars karakterleri, Truva Savaşları: İmparatorluğun Geri Dönüşü (2023), Star Wars: Mardin (2024) ve Star Wars: Kapadokya (2024) video üçlemesinde Troya, Mardin ve Kapadokya’da dolaşıyor. Binlerce yıllık geçmişe sahip bu üç coğrafyada tarihsel imparatorluklarla bilimkurgunun imparatorluklarını kesiştiren sanatçı, geçmiş ile kurgu arasındaki sınırlarla oynuyor. Bu sahneler, tarih kitaplarının imparatorluklarıyla sinemanın galaktik savaşlarının birbirine sanıldığı kadar yabancı olmadığını ve gerçek tarihin de kimi zaman kurguya özgü bir anlatı diliyle şekillendiğini düşündürüyor.

Usulüne Uygun, Altındere’nin uzun süredir benimsediği yaklaşımları farklı dönemlerden eserlerle buluştururken serginin adı da kendi ironisini taşıyor: Usuller, kurallar ve gelenekler yerli yerinde duruyor gibi görünse de sanatçının dünyasında pek az şey onlardan beklendiği gibi işliyor.

Altındere’nin eserleri MoMA, Centre Pompidou, MAXXI, MAK Museum, Madrid’deki CA2M ve Toulouse’daki Les Abattoirs gibi önemli müzelerdeki kişisel ve karma sergilerde yer aldı; eserleri bu kurumların birçoğunun koleksiyonuna dahil edildi. Sanatçı Moderna Museet, MAAT, ACC Gwangju, Secession, MAMbo, Akademie der Künste, CCBB Rio, Andrew Kreps Gallery ve n.b.k. gibi kurumlarda düzenlenen sergilerin yanı sıra Documenta, Manifesta ve Venedik, São Paulo, Berlin, İstanbul, Sharjah ve Gwangju bienallerine katıldı.

Halil Altındere’nin Usulüne Uygun başlıklı kişisel sergisi 31 Aralık 2026 tarihine kadar PİLOT Galeri’de görülebilir.